
វ្យញ្ជនសន្ធិ

វេយ្យាករណ៍សំស្ក្រឹត
វ្យញ្ជនសន្ធិ
ការតវ្យញ្ជន និងវ្យញ្ជន ដោយសង្ខេបដូចតទៅ
1. श्चुत्वसन्धिः
__________श्चुः = श् च् छ् ज् झ् ञ् ।
__________- स् + श् / चवर्गः > श्
_______________ឧ. शिशुस् + शेते = शिशुश्शेते । (स् > श्)
_________________मनस् + चञ्चलम् = मनश्चञ्चलम्। (स् > श्)
_________________रामस् + छात्रः = रामश्छात्रः। (स् > श्)
__________- तवर्गः + श् / चवर्गः > चवर्गः
_______________ឧ. भगवत् + शक्तिः = भगवच्शक्तिः। (त् > च्)
_________________सत् + चित् = सच्चित्। (त् > च्)
_________________सुहृद् + जगाम = सुहृज्जगाम। (द् > ज्)
_________________हे गुणिन् + जानातु = हे गुणिञ्जानातु। (न् > ञ्)
__________- चवर्गः + तवर्गः > चवर्गः
_______________ឧ. यज् + नः = यज्ञः। (न् > ञ्)
_________________याच् + ना = याच्ञा। (न् > ञ्)
2. ष्टुत्वसन्धिः
__________ष्टु = ष् ट् ठ् ड् ढ् ण्
__________- स् + ष / टवर्गः > ष्
_______________ឧ. बालस् + षष्ठः = बालष्षष्ठः । (स् > ष्)
_________________टवर्गस् + टादिः = टवर्गष्टादिः । (स् > ष्)
_________________धनुस् + ठङ्कारः = धनुष्ठङ्कारः। (स् > ष्)
__________- तवर्गः + टवर्गः > टवर्गः
_______________ឧ. बृहत् + टीका = बृहट्टीका । (त् > ट्)
_________________तद् + डमरुः = तड्डमरुः । (द् > ड्)
_________________एतद् + ढक्का = एतड्ढक्ता । (द् > ड्)
_________________चक्रिन् + ढौकसे = चक्रिण्ढौकसे। (न् > ण्)
__________- ष + तवर्गः > टवर्गः
_______________ឧ. आकृष् + तः = आकृष्टः । (त् > ट्)
_________________इष् + तः = इष्टः । (त् > ट्)
__________- टवर्गः + तवर्गः > टवर्गः
_______________ឧ. षण् + नाम् = षण्णाम् । (न् > ण्)
_________________षण् + नवतिः = षण्णवतिः। (न् > ण्)
_________________षण् + नगर्यः = षण्णगर्यः। (न् > ण्)
3. जश्त्वसन्धिः
__________जश् = ज् ब् ग् ड् द्
__________- वर्गीयव्यञ्जनानि + स्वरः > जश्
_______________ឧ. वाक् + ईशः = वागीशः । (क् > ग्)
_________________अच् + अन्तः = अजन्तः । (च् > ज्)
_________________मधुलिट् + अस्ति = मधुलिडस्ति । (ट् > ड्)
_________________जगत् + ईशः = जगदीशः । (त् > द्)
_________________सुप् + अन्तम् = सुबन्तम् । (प् > ब्)
__________- वर्गीयव्यञ्जनानि + मृदुव्यञ्जनम्(हश्) > जश्
_______________ឧ. वाक् + व्यवहारः = वाग्व्यवहारः। (क् > ग्)
_________________अच् + वर्णः = अज्वर्णः। (च् > ज्)
_________________मधुलिट् + डयते = मधुलिड्डयते। (ट् > ड्)
_________________महत् + यशः = महद्यशः। (त् > द्)
_________________सुप् + विभक्तः = सुब्विभक्तिः। (प् > ब्)
__________- वर्गीयव्यञ्जनानि = जश्
_________________वाक् / वाग्। अच् / अज्। लिट् / लिड्।
_________________मरुत् / मरुद्। ककुप् / ककुब्।
__________- ष् = ड्
_________________षष् + भ्याम् = षड्भ्याम्।
4. चर्त्वसन्धिः
__________वर्गीयव्यञ्जनानि + कर्कशव्यञ्जनानि = क् च् ट् त् प्
_______________ឧ. दिग् + पालः = दिक्पालः । (ग् > क्)
_________________विराड् + पुरुषः = विराट्पुरुषः । (ड् > ट्)
_________________विपद् + कालः = विपत्कालः । (द् > त्)
_________________अनुष्टुभ् + छन्दः = अनुष्टुप्छन्दः । (भ् > प्)
5. अनुनासिकसन्धिः
__________अनुनासिकः = ङ् ञ् ण् न् म्
__________-विकर्पेन, वर्गीयव्यञ्जनानि + अनुनासिकः > अनुनासिकः
_______________ឧ. वाक् + मूल्यम् = वाङ्मूलम् / वाग्मूलम् । (ग् > ङ्)
_________________षड् + मयूखाः = षण्मयूखाः / षड्मयूखाः । (ड् > ण्)
_________________तद् + नयति = तन्नयति / तद्नयति । (द् > न्)
__________-नित्यम्, वर्गीयव्यञ्जनानि + प्रत्ययानुनासिकः > अनुनासिकः
_______________ឧ. चिद् + मयम् = चिन्मयम् । (त् > न्)
_________________तद् + मात्रम् = तन्मात्रम् । (द् > न्)
_________________अप् + मयम् = अम्मयम् । (प् > म्)
6. अनुस्वारसन्धिः
__________अनुस्वारः = ॰
__________- म् + व्यञ्जनानि > ॰
_______________ឧ. रामम् + वन्दे = रामं वन्दे । (म् > ॰ )
_________________गुहायाम् + तपति = गुहायां तपति। (म् > ॰ )
__________- न् + वर्गीयव्यञ्जनम् / श ष स ह > ॰
_______________ឧ. यशान् + सि = यशांसि । (न् > ॰ )
__________- म् + वर्गीयव्यञ्जनम् / श ष स ह > ॰
_______________ឧ. आक्रम् + स्यते = आक्रंस्यते । (म् > ॰ )
7. परसवर्णसन्धिः
__________परसवर्णः = ङ् ञ् ण् न् म् य्ँ ल्ँ व्ँ
__________- नित्यम्, अनुस्वारः + वर्गीयव्यञ्जनानि > ङ् ञ् ण् न् म्
_______________ឧ. अं + कितः = अङ्कितः। (॰ > ङ् )
_________________मुं + चति = मुञ्चति। (॰ > ञ् )
_________________मुं + डनम् = मुण्डनम्। (॰ > ण् )
_________________नं + दति = नन्दति। (॰ > न् )
_________________कं + पते = कम्पते। (॰ > म् )
__________- विकल्पः, अनुस्वारः + वर्गीयव्यञ्जनानि / य व ल > ङ् ञ् ण् न् म् / य्ँ ल्ँ व्ँ
_______________ឧ. त्वं + करोषि = त्वङ्करोषि / त्वं करोषि। (॰ > ङ् )
_________________सं + पृक्तौ = सम्पृक्तौ / संपृक्तौ (॰ > म् )
_________________सं + यमः = सँय्यमः / संयमः (॰ > य्ँ )
_________________सं + वत्सरः = सव्वँत्सरः / संवत्सरः (॰ > व्ँ )
_________________सं + लापः = सल्लाँपः / संलापः (॰ > ल्ँ )
__________- तवर्गः + ल् > ल् / ल्ँ
_______________ឧ. तद् + लयः = तल्लयः (द् > ल् )
_________________पठन् + लिखति = पठल्लिँखति (न् > ल् )
8. ङमुडागमसन्धिः
__________ङ मु ट् = ङ् ण् न्
__________- (ह्रस्वस्वरपूर्वकाः) ङ् ण् न् + स्वराः > ङ् ण् न्
_______________ឧ. प्रत्यङ् + आत्मा = प्रत्यङ्ङात्मा। सुगण् + ईशः = सुगण्णीशः।
_________________पचन् + अस्ति = पचन्नस्ति।
9. पूर्वसवर्णसन्धिः
__________पूर्वसवर्णः = घ् झ् ढ् ध् भ्
__________- (ग् ज् ड् द् ब्) + ह = घ / झ् / ढ् / ध् / भ्
_______________ឧ. वणिग् + हसति = वणिग्घसति / वणिग् हसति।
_________________अज् + हलौ = अज्झलौ / अज् हलौ।
_________________षड् + हयाः = षड्ढायाः / षड् हयाः।
_________________तद् + हितम् = तद्धितम् / तद् हितम्।
_________________अब् + ह्रदौ = अब्भ्रदौ / अब्ह्रदौ।
__________- पूर्वसवर्णः = थ् (उद् + स् = थ्)
_______________ឧ. उत् + स्थानम् = उत्थ्थानम् (उत्थानम्)
_________________उत् + स्तम्भनम् = उत्थ्तम्भनम् (उत्तम्भनम्)
10. छत्वसन्धिः
__________(प्रथमव्यञ्जनम्) + श् = छ्
_______________ឧ. वाक् + शरः = वाक्छरः / वाक्शरः (श् > छ् )
_________________तच् + शिवः = तच्छिवः / तच्शिवः (श् > छ् )
_________________मृच् + शकटिकम् = मृच्छकटिकम् / मृच्शकटिकम् (श् > छ् )
_________________मधुलिट् + शेते = मधुलिट् छेते / मधुलिट् शेते (श् > छ् )
_________________तच् + श्लोकेन = तच्छ्लोकेन / तच्श्लोकेन (श् > छ् )
_________________तच् + श्मश्रु = तच्छ्मश्रु / तच्श्मश्रु (श् > छ् )
_________________तच् + श्नाप्रत्ययः = तच्छ् नाप्रत्ययः / तच्श्नाप्रत्ययः (श् > छ् )
__________न् + (च छ) = ँश् / ंश्
_______________ឧ. तान् + च = ताँश्च / तांश्च ।
_________________एतान् + छात्रान् = एताँश्छात्रान् / एतांश्छात्रान् ।
__________न् + (ट ठ) = ँष् / ंष्
_______________ឧ. श्लोकान् + टीकाभिः = श्लोकाँष्टीकाभिः / श्लोकांष्टीकाभिः।
__________न् + (त थ) = ँस् / ंस्
_______________ឧ. अस्मान् + तारय = अस्माँस्तारय / अस्मांस्तारय।
_________________तान् + थूत्करोति = ताँस्थूत्करोति / तांस्थूत्करोति।
__________सम् + (स्कृ) = ँस्
_______________ឧ. सम् + स्कर्ता = सँस्स्कर्ता / सँस्कर्ता।
_________________सम् + स्कृतम् = सँस्स्कृतम् / सँस्कृतम्।
__________सम् + (स्कृ) = ंस्
_______________ឧ. सम् + स्कर्ता = संस्स्कर्ता / संस्कर्ता।
_________________सम् + स्कृतम् = संस्स्कृतम् / संस्कृतम्।
11. तुगागमसन्धिः
__________नित्यम्, ह्रस्वस्वरः + छ = -च्-
_______________ឧ. वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया
__________विकल्पेन, दीर्घपदान्तं + छ = -च्-
_______________ឧ. शिखिरिणी + छन्दः = शिखिरिणीच्छन्दः / शिखिरिणीछन्दः