ប្រែលោតប្រយោគ
មេរៀនទី៥
पाठः រីមេរៀន पञ्चमः ទីប្រាំ។ अश्वः រីសេះ, रथः រីរថ (រទេះសេះ)។
अश्वः រីសេះ अयम् នេះ។ रथः រីរថ अयम् នេះ។ तृणम् រីស្មៅ។ सारथिः រីសារថី (អ្នកបររថ)។ गृहम् រីផ្ទះ។ नृपतिः រីស្ដេច។ जलम् រី
ទឹក។ कपिः រីស្វា។ अहम् រីខ្ញុំ។ त्वम् រីអ្នក។
सारथिः រីសារថី नयति កំពុងនាំទៅ रथम् នូវរថ។ कपयः រីស្វាទាំងឡាយ खादन्ति កំពុងស៊ី फलानि នូវផ្លែឈើទាំងឡាយ។ हरिः រីហរិ
गच्छति កំពុងទៅ गृहम् កាន់ផ្ទះ។ अश्वाः រីសេះទាំងឡាយ चरन्ति កំពុងស៊ី तृणम् នូវស្មៅ។ बालौ រីក្មេងប្រុសពីរនាក់ आनयतः កំពុង
នាំមក जलम् នូវទឹក។ नृपतयः រីស្ដេចទាំងឡាយ आरोहन्ति កំពុងឡើង अश्वान् កាន់សេះទាំងឡាយ។ अहम् រីខ្ញុំ खादामि កំពុងស៊ី
फलानि នូវផ្លែឈើទាំងឡាយ។ त्वम् រីអ្នក आरोहसि កំពុងឡើង वृक्षम् កាន់ដើមឈើ។
ក) प्रश्नाः រីប្រស្នាទាំងឡាយ
១. सारथिः រីសារថី करोति កំពុងធ្វើ किम् នូវអ្វី? ២. कपयः រីស្វាទាំងឡាយ खादन्ति កំពុងស៊ី कानि នូវអ្វីទាំងឡាយ?
៣. कः រីនរណា गच्छति កំពុងទៅ गृहम् កាន់ផ្ទះ? ៤. अहम् រីខ្ញុំ आरोहामि កំពុងឡើង कम् នូវអ្វី?
៥. अश्वाः រីសេះទាំងឡាយ चरन्ति កំពុងស៊ី किम् នូវអ្វី? ៦. बालौ រីក្មេងប្រុសពីរនាក់ आनयतः កំពុងនាំមក किम् នូវអ្វី?
៧. के រីនរណាទាំងឡាយ आरोहन्ति កំពុងឡើងជិះ कान् នូវអ្វីទាំងឡាយ?
ខ) (यूयम् រីអ្នកទាំងឡាយ) पूरयत ចូរបំពេញ वाक्यानि នូវប្រយោគទាំងឡាយ लट्-रूपैः ដោយរូបនៃលដ៑ទាំងឡាយ។
១. अश्वा जनान् वहन्ति। अश्वाः រីសេះទាំងឡាយ वहन्ति កំពុងនាំទៅ जनान् នូវជនទាំងឡាយ។
២. नृपतयः प्रजाः रक्षन्ति। नृपतयः រីស្ដេចទាំងឡាយ रक्षन्ति តែងរក្សា प्रजाः នូវប្រជាជនទាំងឡាយ។
៣. वृषभौ तृणं चरतः। वृषभौ រីគោឈ្មោលពីរក្បាល चरतः កំពុងស៊ី तृणम् នូវស្មៅ។
៤. त्वं जलं आनयसि। त्वम् រីអ្នក आनयसि កំពុងនាំមក जलम् នូវទឹក។
៥. अहं पुष्पाणि पश्यामि। अहम् រីខ្ញុំ पश्यामि តែងមើល पुष्पाणि នូវផ្កាទាំងឡាយ។
៦. त्वं फलं खादसि। त्वम् រីអ្នក खादसि កំពុងស៊ី फलम् នូវផ្លែឈើ។
គ) (यूयम् រីអ្នកទាំងឡាយ) पूरयत ចូរបំពេញ वाक्यानि នូវប្រយោគទាំងឡាយ रूपैः ដោយរូបទាំងឡាយ इदम्-शब्दस्य នៃឥទម៑-សព្ទ។
១. अयं सारथिः रथं नयति। सारथिः រីសារថី अयम् នេះ नयति កំពុងនាំទៅ रथम् នូវរថ។
២. इमे कपयः फलानि खादन्ति। कपयः រីស្វាទាំងឡាយ इमे នេះ खादन्ति កំពុងស៊ី फलानि នូវផ្លែឈើទាំងឡាយ។
៣. इमौ अश्वौ रथं वहतः। अश्वौ រីសេះពីរក្បាល इमौ នេះ वहतः កំពុងនាំទៅ रथम् នូវរថ។
៤. इमाः बालिका गृहं गच्छन्ति। बालिकाः រីក្មេងស្រីទាំងឡាយ इमाः នេះ गच्छन्ति កំពុងទៅ गृहम् កាន់ផ្ទះ។
ឃ) अस्मद्-शब्दः អស្មទ៑-សព្ទ अहम् आवाम् वयम् प्रथमा
ខ្ញុំ យើងទាំងពីរ យើងទាំងឡាយ ប្រថមាវិភក្តិ
युष्मद्-शब्दः យុឞ្មទ៑-សព្ទ त्वम् युवाम् यूयम् प्रथमा
អ្នក អ្នកទាំងពីរ អ្នកទាំងឡាយ ប្រថមាវិភក្តិ
សទ្ទត្ថកោសៈ
रथः (បុំ.) រថ, រទេះ
तृणम् (នបុំ.) ) ស្មៅ
सारथिः (បុំ.) សារថី, អ្នកបររថ, អ្នកបររទេះ
नृपतिः (បុំ.) ស្ដេច
कपिः (បុំ.) ស្វា
अहम् (សវ៌.) ខ្ញុំ
त्वम् (សវ៌.) អ្នក
नयति (បរស្មៃ.) នាំទៅ,...
आनयतः (បរស្មៃ.) នាំមក
खादन्ति (បរស្មៃ.) ស៊ី
चरन्ति (បរស្មៃ.) ស៊ីស្មៅ, ត្រាច់ទៅ, ប្រព្រឹត្ត,...
आरोहन्ति (បរស្មៃ.) ឡើង,...
ចំណាំ
១. ក្រិយាសព្ទក្នុងឧត្តមបុរស ត្រូវប្រកបប្រើជាមួយនឹង អស្មទ៑-សព្ទ ជាបទប្រធាន
ឧទាហរណ៍៖ अहं पठामि। आवां पठावः। वयं पठामः।
២. ក្រិយាសព្ទក្នុងមធ្យមបុរស ត្រូវប្រកបប្រើជាមួយនឹង យុឞ្មទ៑-សព្ទ ជាបទប្រធាន
ឧទាហរណ៍៖ त्वं पठसि। युवां पठथः। यूयं पठथ।
៣. ក្រិយាសព្ទក្នុងប្រថមបុរស ត្រូវប្រកបប្រើជាមួយនឹង នាមសព្ទ ទូទៅជាបទប្រធាន
ឧទាហរណ៍៖ बालकः पठति। बालकौ पठतः। बालकः पठन्ति।
बालिका पठति। बालिके पठतः। बालिकाः पठन्ति।
सः पठति। तौ पठतः। ते पठन्ति।
सा पठति। ते पठतः। ताः पठन्ति।
វាក្យសព្ទ
-नयति < नी + अ + ति, នាំទៅ,...
-खादन्ति < खाद् + अ + अन्ति, ស៊ី,...
-गच्छति < गम् + अ + ति, ទៅ, ដល់,...
-चरन्ति < चर् + अ + अन्ति, ស៊ីស្មៅ, ប្រព្រឹត្ត, ត្រាច់ទៅ,...
-आनयतः < आ + नी + अ + तः, នាំមក,...
-आरोहन्ति < आ + रुह् + अ + अन्ति, ឡើង,...
-खादामि < खाद् + अ + मि, ស៊ី
-आरोहसि < आ + रुह् + अ + सि, ឡើង,...
-को गृहं < कः + गृहं
-अश्वा जनान् < अश्वाः + जनान्
-वहन्ति < वह् + अ + अन्ति, នាំទៅ,...
-रक्षन्ति < रक्ष् + अ + अन्ति, ថែរក្សា, ការពារ,...
-बालिका गृहं < बालिकाः + गृहम् (នៅក្នុងប្រយោគបទប្រធានក៏អាចប្រកបជាឯកវចនៈបានផងដែរ ឧ. बालिका गृहं गच्छति।
ប៉ុន្តែបើប្រកបបទប្រធានពហុវចនៈជា बालिका गृहं गच्छन्ति। ដូច្នេះក៏បាន, វេលាប្រែលោតប្រយោគត្រូវតែញែកសន្ធិរួចប្រែ។)