ប្រែលោតប្រយោគ
មេរៀនទី២
पाठः រីមេរៀន द्वितीयः ទីពីរ។ वृक्षः រីដើមឈើ, लता រីវល្លិ៍, पुष्पम् រីផ្កា។
वृक्षः រីដើមឈើ។ वृक्षः រីដើមឈើ अयम् នេះ។ गजः រីដំរី सः នោះ។ गजः រីដំរី गच्छति កំពុងទៅ។ अजः រីពពែ तिष्ठति កំពុងឈរ។ वृक्षः
រីដើមឈើ फलति កំពុងចេញផ្លែ។ रामः រីរាមៈ पठति កំពុងអាន។
लता រីវល្លិ៍។ लता រីវល្លិ៍ इयम् នេះ។ बाला រីក្មេងស្រី सा នោះ។ बाला រីក្មេងស្រី तिष्ठति កំពុងឈរ។ माला រីកម្រងផ្កា म्यायति ស្វិតស្រពោ
ន។ लता រីវល្លិ៍ पुष्प्यति កំពុងចេញផ្កា (កំពុងផ្កា)។ सीता រីសីតា वदति កំពុងនិយាយ។
पुष्पम् រីផ្កា។ पुष्पम् រីផ្កា इदम् នេះ។ पात्रम् រីក្អម तत् នោះ។ पात्रम् រីក្អម पतति កំពុងធ្លាក់។ नेत्रम् ភ្នែក स्फुरति កំពុងឈឺ។ पुष्पम् រីផ្កា
विकसति កំពុងរីកស្រស់។ मुखम् រីមុខ लसति កំពុងរីករាយ។
ក) प्रश्नाः រីប្រស្នាទាំងឡាយ
១. कः រីអ្វី सः នោះ? , ២. कः រីសត្វអ្វី गच्छति កំពុងទៅ? , ៣. का រីអ្វី सा នោះ? ៤. का រីនរណា तिष्ठति កំពុងឈរ?
៤. किम् រីអ្វី पतति កំពុងធ្លាក់ចុះ?
ខ) प्रथमाविभक्तिरूपाणि រីរូបនៃប្រថមាវិភក្តិទាំងឡាយ लिङ्गत्रये अपि សូម្បីក្នុងប្រជុំបីនៃលិង្គ तद्-शब्दस्य នៃតទ៑-សព្ទ។
लिङ्ग (លិង្គ) एकवचनम् (ឯកវចនៈ) द्विवचनम् (ទ្វិវចនៈ) बहुवचनम् (ពហុវចនៈ)
पुंलिङ्गे सः तौ ते
ក្នុងបុំលិង្គ នោះ (១) នោះ (២) នោះ (ទាំងឡាយ)
स्त्रीलिङ्गे सा ते ताः
ក្នុងស្ត្រីលិង្គ នោះ (១) នោះ (២) នោះ (ទាំងឡាយ)
नपुंसकलिङ्गे तत् ते तानि
ក្នុងនបុំសកលិង្គ នោះ (១) នោះ (២) នោះ (ទាំងឡាយ)
គ) (यूयम् រីអ្នកទាំងឡាយ) पूरयत ចូរបំពេញ वाक्यानि នូវប្រយោគទាំងឡាយ रूपैः ដោយរូបទាំងឡាយ तद्-शब्दस्य នៃតទ៑-សព្ទ។
១. सः चूतः រីដើមស្វាយនោះ។ ២. सा मालती រីនាងមាលតីនោះ។ ៣. सः वटः រីដើមជ្រៃនោះ។ ៤. तत् कमलम् រីផ្កាឈូកនោះ។
៥. सा जाती រីនាងជាតីនោះ។ ៦. तत् कुसुमम् រីផ្កានោះ។
ឃ) लट् វត៌មានកាល(បច្ចុប្បន្នកាល) ផ្នែកបរស្មៃបទ មានរូបដូច្នេះ -
गम् (គម៑-ធាតុ "ទៅ, ដល់") ជាបរស្មៃបទិធាតុ ប្រកបជានឹង លដ៑ ផ្នែកបរស្មៃបទដូច្នេះ ៖
कर्तरि प्रयोगः កត៌្ឫប្រយោគ (កត្ដុវាចកៈ)
प्र. ति तः अन्ति गच्छति गच्छतः गच्छन्ति
म. सि थः थ गच्छसि गच्छथः गच्छथ
उ. मि वः मः गच्छामि गच्छावः गच्छामः
បើយក गम् (គម៑-ធាតុ) នេះទៅប្រកបជាមួយនឹងភាវប្រយោគ និងកម៌ប្រយោគ មានរូបដូច្នេះ ៖
भावकर्मणोः प्रयोगः ភាវប្រយោគ និងកម៌ប្រយោគ (ភាវវាចកៈ និងកម្មវាចកៈ)
प्र. ते इते अन्ते गम्यते गम्येते गम्यन्ते
म. से इथे ध्वे गम्यसे गम्येथे गम्यध्वे
उ. इ वहे महे गम्ये गम्यावहे गम्यामहे
សទ្ទត្ថកោសៈ
सः (បុំ.) सा (ស្ត្រី.) तत् (នបុំ.) នោះ។
वृक्षः (បុំ.) ដើមឈើ។
लता (ស្ត្រី.) វល្លិ៍។
पुष्पम् (នបុំ.) ផ្កា។
गच्छति (បរស្មៃ.) ទៅ, ដល់។
तिष्ठति (បរស្មៃ.) ឈរ, ស្ថិតនៅ, តាំងនៅ។
फलति (បរស្មៃ.) ចេញផ្លែ, កំពុងផ្លែ។
पठति (បរស្មៃ.) អាន។
म्लायति (បរស្មៃ.) ស្រពោន, ស្វិតស្រពោន។
विकसति (បរស្មៃ.) រីកស្រស់។
चूतः (បុំ.) ដើមស្វាយ។
वटः (បុំ.) ដើមជ្រៃ។
कमलम् (នបុំ.) ផ្កាឈូក។
វាក្យសព្ទ
-स गजः < सः गजः
-गजो गच्छति < गजः + गच्छति
-गच्छति < गम् + अ + ति, ទៅ, ដល់,...
-तिष्ठति < स्था + अ + ति, ឈរ, ស្ថិតនៅ, តាំងនៅ,...
-फलति < फल् + अ + ति, កំពុងផ្លែ, ចេញផ្លែ,...
-पठति < पठ् + अ + ति, អាន,...
-म्लायति < म्लै + अ + ति, ស្វិតស្រពោន,...
-पुष्प्यति < पुष्प् + य + ति, កំពុងផ្កែ, ចេញផ្កា,...
-वदति < वद् + अ + ति, ពោល, និយាយ,...
-पतति < पत् + अ + ति, ធ្លាក់, ធ្លាក់ចុះ,...
-स्फुरति < स्फुर् + अ + ति, ឈឺ,...
-विकसति < वि + कस् + अ + ति, រីកស្រស់,...
-लसति < लस् + अ + ति, រីករាយ,...